خالص ترین و اساسی ترین مالیات اسلامی
خمس یكی از واجبات مالی اسلام بوده و از نظر قرآن و روایات دارای اهمیّت خاصی می باشد و یكی از مسائل حیاتی جامعه به شمار می رود كه بر هر مسلمانی آشنائی به ماهیّت و مقررات آن ضروری است

خداوند در آیه زیر وجوب خمس و مصارف آن را به طور فشرده بیان نموده و اهمیّت آن را گوشزد كرده است.
«وَ اعْلَمُوا أَنَّما غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ‏ءٍ فَأَنَّ لِلَّهِ خُمُسَهُ وَ لِلرَّسُولِ وَ لِذِی الْقُرْبى وَ الْیَتامی وَ الْمَساكِینِ وَ ابْنِ السَّبِیلِ إِنْ كُنْتُمْ آمَنْتُمْ بِاللَّهِ وَ ما أَنْزَلْنا عَلى عَبْدِنا»[1]
(یعنی ای مؤمنان) بدانید كه آنچه به شما غنیمت و فایده رسد (كم یا زیاد) خمس (یك پنجم) آن مخصوص خدا و رسول و خویشان او و یتیمان و فقیران و در راه ماندگان است اگر به خدا و آنچه بر بنده خود نازل كرده ایم ایمان دارید.
اگر چه متعارف از غنیمت چیزی است كه در جنگ از دشمن به دست می آید ولی با توجه به گفتار اهل لغت كه غنیمت را مطلق سود گرفته اند و بر حسب روایات فراوانی كه از پیغمبر اكرم و ائمه ـ علیهم السّلام ـ رسیده آیه خمس شامل فوائد و سودهای دیگر نیز می گردد چنانكه پیغمبر اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ فرمود: «وَ اخراجُ الخُمسِ مِنْ كلِّ مایَملِكُهُ اَحَدٌ مِنَ‌ النّاس»[2] یعنی خمس از هر چه انسان مالك شود اخراج می گردد.
و شخصی از موسی ابن جعفر ـ علیهما السلام ـ پرسید از چه چیز خمس باید داده شود؟ فرمود«فی كُلِّ ما اَفادَ النّاسُ مِنْ قَلیلٍ اَوْ كَثیرٍ»[3] یعنی در هر چیزی كه مردم فائده برند كم باشد یا زیاد (باید خمس آن داده شود).
با در نظر گرفتن روش رسول اكرم و امامان معصوم ـ علیهم السّلام ـ كه خمس را از امور دیگری غیر از غنیمت های جنگی نیز می گرفته اند و موارد فراوانی كه نقل شده رسول اكرم ـ صلی الله علیه و آله ـ به دادن خمس امر می كرد از جمله آن حضرت به طایفه بنی قیس نوشت «فَاَنتُم اِنْ اَقَمْتُمُ الصَّلوهَ و آتَیتُم الزَّكوهَ و اَعطَیتُم سهمَ اللهِ و الصفِی فَاَنتُمْ آمِنونَ»[4] یعنی اگر شما نماز را به پا دارید و زكات و خمس بدهید در امانید.
و آن حضرت همچنان كه افرادی را برای جمع آوری زكات می فرستاد برای گرفتن خمس نیز مأمورینی را اعزام می فرمود چنانكه امام علی ـ علیه السلام ـ را به یمن اعزام داشت و دستور داد خمس را از آنها بگیرد.[5] و مردی از بنی اسد را نیز مأمور گرفتن خمس كرد.[6] لذا جای تردید باقی نمی ماند كه مقصود از آیه خمس لزوم خمس در موارد دیگری از سود علاوه بر غنائم جنگی نیزخواهد بود و با توجه به آنچه ذكر شد و بسیاری از مدارك و روایات دیگر علمای شیعه فتوا داده اند كه آیه مزبور شامل سودهای دیگری نیز می شود و علاوه بر لزوم دادن خمس غنیمتهای جنگی در شش مورد دیگر (كه بعداً بیان می شود) نیز دادن خمس را واجب دانسته اند.
و نكته قابل توجهی كه آیه مزبور به آن اشاره كرده است اهمیّت خمس می باشد كه می فرماید: «باید خمس سودی كه می برید بدهید اگر به خدا و آنچه بر بنده خود نازل كرده ایم ایمان دارید» و می رساند كه اگر بر كسی خمس واجب شده و از دادن آن خودداری می كند به خدا و آنچه بر پیامبر نازل شده ایمان و اعتقاد ندارد.